Inloggen

Johannes Passion - J.S. Bach

Begin: 2017-03-24 om 20:15
Einde: 2017-03-24 om 22:30

Locatie: Philharmonie, Lange Begijnestraat 11, 2011 HH, Haarlem

Beschrijving:

Het komen tot een definitieve versie van de Johannes Passion heeft Bach verschillende perioden van zijn leven beziggehouden. Wat hem als ideale vorm voor ogen stond is helaas niet bekend. Reacties van zijn broodheren en de gelovigen op zijn voorliefde voor dramatiek en opera liggen mogelijk daaraan ten grondslag, alsmede zijn eigen zoektocht naar het hoogst haalbare. Hij begon in 1739 wel te schrijven aan een geheel nieuwe partituur, met als oogmerk te komen tot een ultieme versie, maar heeft die nooit voltooid.

De eerste versie van de Johannes Passion klonk op Goede Vrijdag 7 april 1724 in de Nicolaïkerk te Leipzig. Bach was in het eerste jaar van zijn aanstelling als Cantor aldaar en zich op dat moment nog helemaal niet bewust van de gemengde gevoelens die zijn muziek opriep bij de mensen waarvan hij afhankelijk was. Dat die eerste versie door Bach en waarschijnlijk ook door zijn broodheren niet als ‘af’ werd beschouwd weten wij, omdat al in 1725 een gecorrigeerde versie werd gepresenteerd.
In die partituur verving Bach het openings- en slotkoor door grote koraalbewerkingen, alsmede enkele aria’s en recitatieven.
Dat hij met het openingskoor van die tweede versie (O Mensch, bewein dein Sünde groß) ook niet helemaal tevreden was, mag blijken uit het feit dat hij het een paar jaar later inbracht als slotkoor van deel I van de Matthäus Passion. Na het voltooien van die Matthäus Passion nam Bach de Johannes Passion opnieuw ter hand. Om het drama te versterken had hij in de eerste versie twee tekstpassages uit het evangelie van Mattheus toegevoegd. Het gaat om het bittere wenen van Petrus na diens verloochening en de beschrijving van de aardbeving na het overlijden van Christus. Waarschijnlijk onder druk van bovenaf schrapte Bach die gedeelten, voegde een nieuw magistraal openingskoor toe en kwam met het herinbrengen van aria’s uit de eerste versie weer dichter bij zijn oorspronkelijke opzet.
In 1749 (een jaar voor zijn dood) klonk de Johannes Passion opnieuw.
In deze versie bracht Bach nogal wat instrumentale veranderingen aan en wijzigde hij vooral teksten van aria’s. De versie die tegenwoordig het meest wordt uitgevoerd is een combinatie van de niet voltooide partituur uit 1739 en de versie uit 1749. Daarin worden echter de tekstwijzigingen uit de laatste versie niet toegepast en de door Bach aanvankelijk geschrapte delen met teksten uit het lijdensverhaal van Mattheus, heringebracht.

De Johannes Passion is korter van opzet (Johannes beschrijft alleen de gebeurtenissen van Goede Vrijdag) en dramatischer dan ‘grote broer’ Matthäus Passion. Argument voor het laatste is dat Mattheus zijn verhaal ‘van horen zeggen’ heeft, terwijl Johannes, als kennis van de Hoge Priester, het paleis kon betreden waar Christus na zijn gevangenneming werd binnengeleid en de gebeurtenissen dus van nabij meemaakte.

De Christus in het Johannes-evangelie is strijdbaar en legt zich niet direct neer bij het onvermijdelijke, dat hij uiteindelijk wel accepteert.
De inbreng van Judas blijft beperkt tot het vermelden van zijn daad.
Hij wordt eigenlijk meer gezien als meeloper dan als hoofdschuldige.
De handeling van Petrus wordt breder uitgelicht en door Johannes getypeerd als lafhartig. Bach gelooft kennelijk in het goede van de mens, want de Mattheus-toevoeging over het wenen van Petrus na diens drievoudige ontkenning, schept het beeld van een berouwvoller mens dan aanvankelijk door Johannes beschreven.
Pilatus wordt neergezet als een man met geloof in de onschuld van Christus. Hij acht Jezus ongevaarlijk, maar is onder de indruk van de felle reacties van de menigte. De procesgang krijgt veel aandacht, waardoor er minder ruimte is voor bespiegelingen. Dat geeft Bach wel alle ruimte om zijn muzikaal-dramatische gaven te tonen.De emoties van de verschillende groepen die aan het woord komen zijn voelbaar. Bach maakte ze hoorbaar door de ‘turbae’, dat zijn de volkskoren, virtuoos en heftig te componeren.
Centraal staat het moment dat Pilatus voor de wil van het volk buigt.

Voor het feitelijk lijden en sterven van Christus heeft Johannes minder woorden nodig dan Mattheus. Johannes, persoonlijk bevriend met Jezus, ziet hem als een man met een gekregen opdracht. Die rol tot heil der mensheid moet vervuld worden.